اصليش و هم فرعيش ، مانند شمال و جنوب و شمال غربى ، و شرقى و جنوب غربى و شرقى . و مشرق و مغرب ، دو جهت نسبى است ، كه در هر نقطه با طلوع و غروب آفتاب ، و يا ستاره مشخص مىشود ، و به همين جهت هر نقطه از نقاط زمين كه فرض كنى ، براى خود مشرق و مغربى دارد ، كه ديدنى و محسوس است بر خلاف دو نقطه شمال و جنوب حقيقى ، هر افق ، كه تنها تصور مىشود و محسوس نيست ، و شايد بخاطر همين نكته بوده كه دو جهت مشرق و مغرب را بجاى همه جهات به كار برده است . * ( ( يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ) ) * الخ ، در اين جمله كلمه ( صراط ) نكره ، يعنى بدون الف و لام آمده ، و اين بدان جهت است كه استعداد امتها براى هدايت بسوى كمال و سعادت ، و يا به عبارتى براى رسيدن به صراط مستقيم مختلف است . * ( ( وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ ، وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً ) ) * كلمه ( كذلك - همچنين ) در تشبيه چيزى به چيزى به كار مىرود ، و ظاهرا در آيه شريفه ميخواهد بفرمايد : همانطور كه به زودى قبله را برايتان بر مىگردانيم ، تا بسوى صراط مستقيم هدايتتان كنيم ، همچنين شما را امتى وسط قرار داديم . بعضى از مفسرين گفته‌اند : معنايش اين است كه ( مثل اين جعل عجيب ، ما شما را امتى وسط قرار داديم ) ، لكن معناى خوبى نيست ، و اما اينكه امت وسط چه معنا دارد ؟ و گواهان بر مردم يعنى چه ؟ بايد دانست كه كلمه ( وسط ) به معناى چيزيست كه ميانه دو طرف قرار گرفته باشد ، نه جزو آن طرف باشد ، نه جزو اين طرف ، و امت اسلام نسبت به مردم - يعنى اهل كتاب و مشركين - همين وضع را دارند ، براى اينكه يك دسته از مردم - يعنى مشركين و وثنىها - تنها و تنها جانب ماديت را گرفته ، جز زندگى دنيا و استكمال جنبه ماديت خود ، و به كمال رساندن لذتها ، و زخارف و زينت دنيا چيز ديگرى نميخواهند ، نه اميد بعثى دارند ، نه احتمال نشورى ميدهند و نه كمترين اعتنايى بفضائل معنوى و روحى دارند . بعضى ديگر از مردم مانند نصارى ، تنها جانب روح را تقويت نموده ، جز به ترك دنيا و رهبانيت دعوت نمىكنند ، آنها تنها دعوتشان اينست كه بشر كمالات جسمى و مادى را كه خدا در مظاهر اين نشئه مادى ظهورش داده ، ترك بگويند ، تا اين ترك گفتن وسيله كاملى شود براى رسيدن به آن هدفى كه خدا انسان را بخاطر آن آفريده . ولى نفهميدند كه ندانسته رسيدن به آن هدف را با ابطال و درهم كوفتن راهش ابطال كرده‌اند ، خلاصه يك دسته نتيجه را باطل كرده ، و فقط به وسيله چسبيدند ، و يك دسته ديگر با كوبيدن و ابطال سبب نتيجه را هم ابطال كردند . و اما امت اسلام ، خدا آن را امتى وسط قرار داد ، يعنى براى آنان دينى قرار داد ، كه متدينين